ذ ذ ( z l ) . حرف يازدهم از الفباى ما فارسيان و حرف نهم از الفباى ابتثى و حرف بيست و پنجم از الفباى ابجدى و آن را ذال معجمه و يا ذال منقوطه گويند و در حساب جمل هفتصد بشمار آيد و اين حرف را گروه ربيعة مانند دال ديگر گروهان تازى تلفظ كنند و در فارسى بندرت اين حرف در اول كلمه واقع مىشود و در چند لفظ گويا بيشتر نباشد و چون در وسط و يا آخر كلمه واقع گردد اگر حرف پيشين آن متحرك و جنبان و يا الف و يا واو و يا يا باشد ذال گويند و گرنه دال مانند پديرفتن و گداشتن و پدر كه پديرفتن و گداشتن و پذر گويند و نيز مانند شاد و نمودن و شنيد كه شاذ و نموذن و شنيذ تلفظ كنند . ذا ( z ) ا . ع . بمعنى صاحب و خداوند و مالك مانند ذا مال يعنى صاحب مال مر . ذو . و نيز اسم اشاره‌اى كه بدان بمذكر اشاره كنند يعنى اين مرد . ذؤابة ( za bat ) م . ع . ذؤب ذؤابة ( از باب كرم و سمع ) : همچو گرگ شد در خبث و دها . و ذئب الرجل ( مجهولا ) : در گوسپندان آن مرد گرگ افتاد . و ذئب فلان ( ايضا مجهولا ) : ترسيد فلان . و ذاب الرجل ( از باب سمع ) و ذؤب ( از باب كرم ) : ترسيد آن مرد از گرگ . ذء آنين ( za nin ) ع . ج . ذؤنون . ذأب ( za'b ) ا . ع . نكوهش . و آواز سخت . ذأب ( za'b ) م . ع . ذأبه ذأبا ( از باب فتح ) : فراهم آورد او را . و ترسانيد . و از پس راند . و حقير پنداشت . و دفع نمود . و هموار ساخت . و ذاب القتب : پالان ساخت . و ذاب الغلام : گيسو ساخت براى غلام . و ذاب فى السير : شتاب كرد . و نيز ذأب : نكوهش كردن . ذاءك ( z ek ) ع . كلمهء اشاره بمعنى ذلك . ذاب ( z b ) ا . ع . هيب و آهو . ذاب ( z bb ) ص . ع . بعير ذاب : شترى كه در يك جا قرار نگيرد . و نيز ذاب : باز دارنده . ج : ذابون . ذابح ( z beh ) ا . ع . داغ گلوى ستور . و آهن داغ كه بدان بر جانب گردن ستور داغ كنند . و موى كه ميان بند سر و گردن و جاى ذبح رسته باشد . و سعد ذابح و يا سعد الذابح : يكى از منازل قمر و آن دو ستاره است روشن و مسافت ميان آن دو به قدر يك گز و در جاى ذبح يكى از آن دو ستاره‌ايست كوچك كانه يذبحه . ذابر ( z ber ) ا . ع . استوار در علم . ذابل ( z bel ) ص . ع . رمح ذابل : نيزهء باريك چسبيده پوست . ج : ذبل و ذبل و ذبل ( zobbal ) . و ذبلا ذابلا : كلمهء نفرين كه بدان دعاى بد كنند اى الزمه اللّه هلاكا . ذابون ( zabbuna ) ع . ج . ذاب . ذأت ( za't ) م . ع . ذاته ذأتا ( از باب فتح ) : سخت خفه كرد او را . ذات ( z t ) ا . ع . مؤنث ذا بمعنى صاحب و خداوند . يق : امراة ذات مال . ج : اولات و ذوات و در اين صورت هميشه مضاف باشد . مر . ذو . و بمعنى حقيقت و ماهيت مانند